Nieuwe democratie

Partij Sleutelstad vindt dat besluiten over onze stad niet van bovenaf moeten worden opgelegd. De Leidenaar moet het laatste woord kunnen hebben, zeker bij grote en ingrijpende keuzes. Daarom zetten we ons in voor de invoering van een bindend referendum, dat voor inwoners makkelijker te organiseren is. We maken dit mogelijk door de drempels te verlagen: minder handtekeningen en duidelijkere en eerlijkere spelregels. Als een besluit vooral één buurt raakt, moet een buurtreferendum mogelijk zijn, zodat mensen in die wijk zélf kunnen meepraten en meebeslissen.

Met “bindend” bedoelen we ook echt bindend. Zodra het juridisch mogelijk is, wordt de uitslag van een referendum wettelijk doorslaggevend. Tot die tijd is de uitslag in ieder geval politiek bindend. Bij bepaalde grote zaken in het gemeentelijk beleid wordt standaard een referendum uitgeschreven, zoals bij een eventuele fusie met andere gemeenten of bij het doen van grote investeringen. Zodat de Leidenaar écht het laatste woord heeft.

Naast een referendum over een voorgenomen besluit, moet het ook mogelijk worden om een referendum aan te vragen over een voorstel dat burgers zelf hebben opgesteld (‘volksinitiatief’). En horen inwoners het recht te krijgen om een alternatief tegenvoorstel te doen, als zij een referendum aanvragen over een besluit van de gemeenteraad. Dat zorgt ervoor dat Leidenaren het stadsbestuur niet alleen kunnen terugfluiten, maar ook het beleid kunnen bijsturen.

Na meer dan twintig jaar heeft (oud)-burgemeester Lenferink in 2023 afscheid van Leiden genomen. Voor Partij Sleutelstad was dit hét moment om de stap te zetten naar een rechtstreeks gekozen burgemeester, maar helaas was dit niet mogelijk. De benoeming ging in plaats daarvan via de achterkamertjes, waar een voormalig wethouder uit Dordrecht werd benoemd, afkomstig van een partij in de Leidse Raad die bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen nog geen 6% van de stemmen heeft behaald. Volgens Partij Sleutelstad kan dat een stuk democratischer. Wij pleiten dan ook voor een direct gekozen burgemeester, door en voor de Leidenaren. Helaas ligt die keuze niet bij de gemeente zelf, maar vereist dit een wijziging van de landelijke wet. Partij Sleutelstad zal daarom bij het Rijk aandringen op die verandering. Tot die tijd zetten we ons in voor maximale openheid, inspraak en transparantie bij elke (her)benoeming van de burgemeester. Want ook zonder wetswijziging kan dit proces al veel openlijker plaatsvinden.

Leidenaren kiezen de leden van de gemeenteraad. De échte macht ligt echter bij het college van burgemeester en wethouders. Zij stellen de conceptbesluiten van de gemeenteraad op en voeren het beleid uit. Wie er in het college komt, wordt na de verkiezingen in de achterkamertjes bepaald. De kiezer heeft daar niks over te zeggen. Daardoor kan het gebeuren dat de grootste partij buiten het stadsbestuur wordt gehouden of dat partijen die tijdens de verkiezingen deden alsof ze elkaars tegenpolen waren, zonder blikken of blozen een coalitie met elkaar vormen.

Partij Sleutelstad wil daar verandering in brengen. Leidenaren moeten bij de verkiezingen niet alleen een stem op de gemeenteraad kunnen uitbrengen, maar ook op de totstandkoming van het nieuwe stadsbestuur. Het beste zou zijn als burgers rechtstreeks hun eigen burgemeester kunnen kiezen met de bevoegdheid om wethouders te benoemen en ontslaan. Zolang dat niet kan, zijn we voor een direct gekozen formateur. De formateur heeft een centrale rol bij het samenstellen van het stadsbestuur. Zo krijgt de stad ook zeggenschap over de formatie van haar eigen bestuur. En zo maken we het stadsbestuur niet alleen democratischer, maar brengen we het ook weer een stukje dichter bij de mensen.

Op papier telt elke stem even zwaar maar in de praktijk hebben praktisch opgeleiden en
inwoners met een lager inkomen veel minder toegang tot, en invloed op, de politieke besluitvorming dan welvarender en ‘hoger opgeleide’ burgers. De praktisch opgeleide wordt slecht vertegenwoordigd, met hun inbreng wordt minder gedaan en zij zijn ondervertegenwoordigd in politieke organen en participatietrajecten. Het bestrijden van politieke ongelijkheid is voor ons een belangrijk speerpunt. Wij pleiten daarom voor het uitbreiden van de Leidse democratie met middelen die veel steun hebben en veel gebruikt worden door ondervertegenwoordigde groepen, zoals het referendum en directere invloed op de vorming van het college.

Inspraak is geen bijzaak, maar een essentieel onderdeel van goed bestuur. Toch zien we in Leiden keer op keer dat bewoners niet serieus worden genomen. Bij bouwprojecten als Park de Zwijger en Vondel en de Zwaan werden goed onderbouwde alternatieven van bewoners zonder pardon van tafel geveegd. Partij Sleutelstad vindt dat dit anders moet. Participatie mag geen rituele dans zijn die pas begint als de plannen al nagenoeg vaststaan. Het moet een volwaardig onderdeel zijn bij het handelen van de gemeente. De gemeente moet zelf weer de regie nemen over participatie, zeker bij bouwprojecten. Het is absurd dat projectontwikkelaars nog steeds participatieprojecten over hun eigen plannen mogen organiseren. Om bewoners in staat te stellen echt mee te doen, moet ook het speelveld gelijker worden. Dat betekent financiële ondersteuning voor georganiseerde bewonersgroepen, zodat zij zich kunnen laten bijstaan en zijn opgewassen tegen rijke projectontwikkelaars. Deze kosten kunnen dan worden doorberekend aan de projectontwikkelaars via bouwleges.

Informeren is geen participatie. Participatie moet altijd minimaal op het niveau ‘raadplegen’ plaatsvinden en waar nodig op een hoger niveau. Niet alleen bij plannen van de gemeente zelf, maar ook bij projecten van private partijen. De gemeente moet dat via de inspraakverordening verplicht stellen. Bij conflicten tussen gemeente, ontwikkelaar en bewoners moet er een onafhankelijke mogelijkheid tot bemiddeling komen, zodat bewoners niet vastlopen in eindeloze bezwaarprocedures.

Niet alles hoeft op het stadhuis besloten te worden. Partij Sleutelstad vindt dat bij aangelegenheden die een specifieke wijk aangaan, veel meer aan bewoners zelf moet worden overgelaten welk besluit wordt genomen. De gemeente moet bij zulke aangelegenheden niet bang zijn om beslissingsmacht over te dragen.

Partij Sleutelstad vindt dat de gemeente bewonersinitiatieven niet moet tegenwerken, maar juist moet aanmoedigen en ondersteunen. Of het nu gaat om een buurtzorgcoöperatie of een ander initiatief dat de stad vooruithelpt, zulke betrokkenheid maakt de stad alleen maar sterker.
Daarom pleiten wij voor het invoeren van zogeheten "buurtrechten". Dat betekent bijvoorbeeld dat bewoners het recht krijgen om taken van de gemeente over te nemen als zij denken het beter of slimmer te kunnen organiseren . Bijvoorbeeld door het recht te introduceren dat inwoners het recht hebben om een taak van de overheid over te nemen (‘right to challenge’). Moeten de bewoners de kans krijgen om zelf plannen te maken voor hun buurt (‘right to plan’). En moeten de inwoners altijd het recht hebben op mee te bieden op publieke aanbestedingen (‘right to bid’). Ook via een buurtbegroting dienen Leidenaren mee te kunnen beslissen over waar het geld in hun wijk naartoe gaat. Zo geven we bewoners meer zeggenschap, verantwoordelijkheid en vertrouwen.

Wijkverenigingen zijn voor Partij Sleutelstad een belangrijke schakel tussen de gemeente en de buurt. Ze kennen de wijk van binnenuit en verdienen een serieuze rol als vertegenwoordiger en gesprekspartner. De gemeente moet hen dan ook actief ondersteunen met faciliteiten zoals een geschikte vergaderruimte in de wijk. Door wijkverenigingen structureel te betrekken, ontstaat maatwerk dat aansluit op wat een wijk nodig heeft. In buurten waar nog geen wijkvereniging actief is, mag dat geen drempel vormen voor inspraak. Daar moet de gemeente het initiatief nemen en starten met het experimenteren van wijkraden. Zodat ook deze wijken een eigen stem krijgen.

Op voorspraak van Partij Sleutelstad heeft de gemeente het digitale participatieplatform ‘Doemee.Leiden.nl’ geïntroduceerd. En met succes, want na positieve evaluaties is besloten om dit platform permanent te maken. Het is en blijft belangrijk dat het stadsbestuur de inspraak serieus neemt. Waar nu nog geen gebruik van wordt gemaakt in Leiden, is de mogelijkheid om via het platform zelf ideeën te pitchen voor de stad, die bij een X-aantal steunbetuigingen besproken moet worden in de gemeenteraad. Deze mogelijkheid wordt al wel in andere steden gehanteerd en Partij Sleutelstad zal zich hard maken om dit ook in Leiden te realiseren.

Burgerfora die eindigen met een referendum, gekozen wijkraden verbinden met burgerinitiatieven, inspraakavonden en e-tools; het op slimme wijze combineren van verschillende vormen van democratie en participatie leidt tot betere resultaten en kan de zwakke kanten van individuele participatiemiddelen opheffen. Veel meer dan nu het geval is, pleit Partij Sleutelstad voor het inzetten op slimme en innovatieve combinaties.